Kaan
New member
Rasathaneler Ne Zaman Kapatıldı? Bir Kapanıştan Çok Daha Fazlasını Anlatan Hikâye
Geçenlerde eski gazetelerin dijital arşivlerinde gezinirken önüme “rasathane” kelimesi çıktı. Aslında aradığım bambaşka bir konuydu ama o kelimede takılıp kaldım. Çünkü bugün “rasathane” deyince çoğumuzun aklına doğrudan Kandilli geliyor. Deprem olduğunda telefon ekranına bakıp “Kandilli ne diyor?” diye sorduğumuz kurum.
Fakat işin ilginç tarafı şu: Rasathanelerin hikâyesi yalnızca depremlerden, teleskoplardan veya hava tahminlerinden ibaret değil.
Bir dönem İstanbul’da gökyüzünü, havayı, denizi, depremi ve dünyanın manyetik alanını ölçmeye çalışan insanlar vardı. Üstelik bu kurumlar Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişin en çalkantılı yıllarında ayakta kalmaya çalışıyordu.
Forumda bu konu hakkında çok farklı yorumlar gördüğüm için biraz araştırdım. Özellikle “Rasathaneler 1933’te kapatıldı” şeklindeki cümleyi görünce, bunun gerçekten ne anlama geldiğini anlamaya çalıştım.
Ve burada önemli bir ayrıntı ortaya çıkıyor:
Kandilli Rasathanesi 1933’te kapatılmadı.
1933 yılında kapatılan şey, İstanbul Dârülfünunu ve ona bağlı kurumların eski teşkilat yapısıydı. Kandilli ise yoluna devam etti ve zaman içinde bugünkü bilimsel yapısına dönüştü. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Şimdi biraz geriye gidelim.
1868: İstanbul’da Gökyüzüne ve Havaya Bakmaya Başlayan Kurum
Hikâyemizin ilk sahnesi 1868 İstanbul’unda açılıyor.
İstanbul henüz Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti. Telgraf ağları gelişiyor, demiryolları yaygınlaşıyor, deniz ulaşımı ekonomik hayatın merkezinde duruyor. Bir geminin ne zaman yola çıkacağı, fırtınanın ne zaman geleceği veya sıcaklık değişiminin nasıl seyredeceği artık yalnızca günlük gözlemlerle takip edilemeyecek kadar önemli hale geliyor.
İşte bu ortamda Rasathane-i Âmire kuruluyor.
Kurumun ilk amacı esas olarak meteorolojik gözlemler yapmak. Yani bugünkü anlamıyla yalnızca astronomi gözlemevi değil. Hava sıcaklığı, basınç, nem ve benzeri atmosfer olayları düzenli biçimde kaydediliyor.
Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün tarihçesinde de Osmanlı'da meteorolojinin kurumsallaşmasının 1867-1868 döneminde Rasathane-i Âmire'nin kuruluşuyla başladığı belirtiliyor. Meteoroloji Genel Müdürlüğü
Kurumun başına Aristide Coumbary getiriliyor.
Burada hikâyeyi biraz durdurup düşünmek gerekiyor.
Bugün hava durumunu telefonumuzdan saniyeler içinde öğreniyoruz. Fakat o yıllarda bir meteorolojik ölçümün yapılması bile ciddi bir organizasyon gerektiriyordu. Dahası, yalnızca İstanbul'u ölçmek yetmiyordu.
1870'lerde farklı merkezlerden telgraf yoluyla meteorolojik bilgiler toplanmaya başlanıyor.
İstanbul'daki bir gözlemci, başka bir şehirdeki gözlemcinin ölçümünü bekliyor. Sonra veriler karşılaştırılıyor.
Aslında modern anlamdaki “veri toplama” kültürünün küçük bir örneğini görüyoruz.
Bir Yangın ve Yeniden Başlayan Hikâye
Sonra beklenmedik bir şey oluyor.
Rasathane yangında tamamen yanıyor.
Ve faaliyetleri duruyor.
Burada benim zihnimde hikâyenin karakterlerinden biri beliriyor: Defterlerinin başından kalkmayan, aletlerin ölçümlerini kontrol eden genç bir görevli düşünün. Elindeki kayıtlar yalnızca rakamlardan oluşuyor. Ama o rakamların arkasında İstanbul'un havası, denizcilerin güvenliği, ulaşımın düzeni ve devletin geleceğe hazırlıklı olma çabası var.
Yangından sonra her şeyin yeniden kurulması gerekiyor.
1910'da Maarif Nazırı Emrullah Efendi, rasathanenin yeniden kurulması için Mehmet Fatin Gökmen'i görevlendiriyor. Fatin Hoca, rasathanenin İcadiye Tepesi'nde kurulmasına karar veriyor ve gerekli araçların temini için Avrupa'daki uzmanlarla görüşüyor. 1 Temmuz 1911'den itibaren meteorolojik gözlemler yeniden düzenli biçimde başlıyor. Meteoroloji Genel Müdürlüğü
Burada hikâyeye iki insanı dahil edelim.
Biri Fatin Hoca.
Elindeki sınırlı imkânlarla “Önce sistemi kuralım, sonra eksikleri tamamlarız.” diye düşünen, hesap yapan, araç-gereç arayan, kurumun geleceğini planlayan biri.
Diğeri ise rasathanenin çevresinde çalışan, kayıtların düzenlenmesine yardım eden ve İstanbul'daki insanların hava tahminlerini nasıl kullandığını gözlemleyen bir kadın olsun.
Kadının yaklaşımı yalnızca “insanlar ne hissediyor?” değildir. Aynı zamanda “Bu bilgiyi insanlara nasıl ulaştırırız, kim bundan faydalanacak, hangi bilginin yanlış anlaşılması sorun çıkarabilir?” sorularını sorar.
Bence burada kadın ve erkek karakterlerini birbirinin karşıtı gibi düşünmek yanlış olur.
Birinin stratejik düşünmesi, diğerinin ilişkileri önemsemesi demek değildir.
İyi bir bilim kurumunda ikisi de gereklidir.
Biri cihazın doğru çalışmasını sağlar.
Diğeri o ölçümün toplumda nasıl karşılık bulduğunu düşünür.
Ve gerçek kurumların ayakta kalmasını sağlayan şey çoğu zaman tam da bu iki bakışın birlikte çalışmasıdır.
1911 Sonrası: Rasathane Artık Sadece Hava Durumu Demek Değildi
1911'den sonra Kandilli'deki çalışmalar giderek çeşitleniyor.
Astronomi, sismoloji, jeodezi, manyetik ölçümler ve farklı bilimsel alanlar rasathanenin çalışma alanına giriyor. 1920'lerde deprem ölçümleri için sismograflar temin ediliyor; deniz seviyesinin izlenmesi amacıyla mareograflar kuruluyor. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Burada 1894 İstanbul depremi de önemli bir dönüm noktası.
Büyük deprem, depremlerin yalnızca “kaçınılmaz bir felaket” olarak görülmemesi gerektiğini gösteriyor. Ölçmek, kayıt altına almak ve anlamaya çalışmak gerekiyor.
İşte bilimsel kurumların toplumsal tarafı burada ortaya çıkıyor.
Bir deprem kaydı sadece bilim insanının defterinde duran bir çizgi değildir.
O çizgi;
bir annenin çocuğunu koruma biçimini,
bir mühendisin bina tasarımını,
bir devletin afet hazırlığını,
bir şehrin geleceğini etkileyebilir.
Bu yüzden rasathane tarihini yalnızca “bilim tarihi” olarak okumak bana eksik geliyor.
Bu aynı zamanda toplumun belirsizlikle baş etme tarihidir.
Peki 1933'te Gerçekte Ne Kapatıldı?
İşte sorunun en çok karıştırılan kısmı burası.
1933 yılında Türkiye'de önemli bir üniversite reformu gerçekleşiyor.
İstanbul Dârülfünunu kaldırılıyor ve yerine İstanbul Üniversitesi kuruluyor. 31 Mayıs 1933 tarihli 2252 sayılı kanunla Dârülfünun ve bağlı kuruluşlarının eski kadro ve teşkilatlarıyla kaldırılması kararlaştırılıyor; yeni üniversite 1 Ağustos'tan itibaren kurulmaya başlanıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Geçenlerde eski gazetelerin dijital arşivlerinde gezinirken önüme “rasathane” kelimesi çıktı. Aslında aradığım bambaşka bir konuydu ama o kelimede takılıp kaldım. Çünkü bugün “rasathane” deyince çoğumuzun aklına doğrudan Kandilli geliyor. Deprem olduğunda telefon ekranına bakıp “Kandilli ne diyor?” diye sorduğumuz kurum.
Fakat işin ilginç tarafı şu: Rasathanelerin hikâyesi yalnızca depremlerden, teleskoplardan veya hava tahminlerinden ibaret değil.
Bir dönem İstanbul’da gökyüzünü, havayı, denizi, depremi ve dünyanın manyetik alanını ölçmeye çalışan insanlar vardı. Üstelik bu kurumlar Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişin en çalkantılı yıllarında ayakta kalmaya çalışıyordu.
Forumda bu konu hakkında çok farklı yorumlar gördüğüm için biraz araştırdım. Özellikle “Rasathaneler 1933’te kapatıldı” şeklindeki cümleyi görünce, bunun gerçekten ne anlama geldiğini anlamaya çalıştım.
Ve burada önemli bir ayrıntı ortaya çıkıyor:
Kandilli Rasathanesi 1933’te kapatılmadı.
1933 yılında kapatılan şey, İstanbul Dârülfünunu ve ona bağlı kurumların eski teşkilat yapısıydı. Kandilli ise yoluna devam etti ve zaman içinde bugünkü bilimsel yapısına dönüştü. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Şimdi biraz geriye gidelim.
1868: İstanbul’da Gökyüzüne ve Havaya Bakmaya Başlayan Kurum
Hikâyemizin ilk sahnesi 1868 İstanbul’unda açılıyor.
İstanbul henüz Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti. Telgraf ağları gelişiyor, demiryolları yaygınlaşıyor, deniz ulaşımı ekonomik hayatın merkezinde duruyor. Bir geminin ne zaman yola çıkacağı, fırtınanın ne zaman geleceği veya sıcaklık değişiminin nasıl seyredeceği artık yalnızca günlük gözlemlerle takip edilemeyecek kadar önemli hale geliyor.
İşte bu ortamda Rasathane-i Âmire kuruluyor.
Kurumun ilk amacı esas olarak meteorolojik gözlemler yapmak. Yani bugünkü anlamıyla yalnızca astronomi gözlemevi değil. Hava sıcaklığı, basınç, nem ve benzeri atmosfer olayları düzenli biçimde kaydediliyor.
Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün tarihçesinde de Osmanlı'da meteorolojinin kurumsallaşmasının 1867-1868 döneminde Rasathane-i Âmire'nin kuruluşuyla başladığı belirtiliyor. Meteoroloji Genel Müdürlüğü
Kurumun başına Aristide Coumbary getiriliyor.
Burada hikâyeyi biraz durdurup düşünmek gerekiyor.
Bugün hava durumunu telefonumuzdan saniyeler içinde öğreniyoruz. Fakat o yıllarda bir meteorolojik ölçümün yapılması bile ciddi bir organizasyon gerektiriyordu. Dahası, yalnızca İstanbul'u ölçmek yetmiyordu.
1870'lerde farklı merkezlerden telgraf yoluyla meteorolojik bilgiler toplanmaya başlanıyor.
İstanbul'daki bir gözlemci, başka bir şehirdeki gözlemcinin ölçümünü bekliyor. Sonra veriler karşılaştırılıyor.
Aslında modern anlamdaki “veri toplama” kültürünün küçük bir örneğini görüyoruz.
Bir Yangın ve Yeniden Başlayan Hikâye
Sonra beklenmedik bir şey oluyor.
Rasathane yangında tamamen yanıyor.
Ve faaliyetleri duruyor.
Burada benim zihnimde hikâyenin karakterlerinden biri beliriyor: Defterlerinin başından kalkmayan, aletlerin ölçümlerini kontrol eden genç bir görevli düşünün. Elindeki kayıtlar yalnızca rakamlardan oluşuyor. Ama o rakamların arkasında İstanbul'un havası, denizcilerin güvenliği, ulaşımın düzeni ve devletin geleceğe hazırlıklı olma çabası var.
Yangından sonra her şeyin yeniden kurulması gerekiyor.
1910'da Maarif Nazırı Emrullah Efendi, rasathanenin yeniden kurulması için Mehmet Fatin Gökmen'i görevlendiriyor. Fatin Hoca, rasathanenin İcadiye Tepesi'nde kurulmasına karar veriyor ve gerekli araçların temini için Avrupa'daki uzmanlarla görüşüyor. 1 Temmuz 1911'den itibaren meteorolojik gözlemler yeniden düzenli biçimde başlıyor. Meteoroloji Genel Müdürlüğü
Burada hikâyeye iki insanı dahil edelim.
Biri Fatin Hoca.
Elindeki sınırlı imkânlarla “Önce sistemi kuralım, sonra eksikleri tamamlarız.” diye düşünen, hesap yapan, araç-gereç arayan, kurumun geleceğini planlayan biri.
Diğeri ise rasathanenin çevresinde çalışan, kayıtların düzenlenmesine yardım eden ve İstanbul'daki insanların hava tahminlerini nasıl kullandığını gözlemleyen bir kadın olsun.
Kadının yaklaşımı yalnızca “insanlar ne hissediyor?” değildir. Aynı zamanda “Bu bilgiyi insanlara nasıl ulaştırırız, kim bundan faydalanacak, hangi bilginin yanlış anlaşılması sorun çıkarabilir?” sorularını sorar.
Bence burada kadın ve erkek karakterlerini birbirinin karşıtı gibi düşünmek yanlış olur.
Birinin stratejik düşünmesi, diğerinin ilişkileri önemsemesi demek değildir.
İyi bir bilim kurumunda ikisi de gereklidir.
Biri cihazın doğru çalışmasını sağlar.
Diğeri o ölçümün toplumda nasıl karşılık bulduğunu düşünür.
Ve gerçek kurumların ayakta kalmasını sağlayan şey çoğu zaman tam da bu iki bakışın birlikte çalışmasıdır.
1911 Sonrası: Rasathane Artık Sadece Hava Durumu Demek Değildi
1911'den sonra Kandilli'deki çalışmalar giderek çeşitleniyor.
Astronomi, sismoloji, jeodezi, manyetik ölçümler ve farklı bilimsel alanlar rasathanenin çalışma alanına giriyor. 1920'lerde deprem ölçümleri için sismograflar temin ediliyor; deniz seviyesinin izlenmesi amacıyla mareograflar kuruluyor. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Burada 1894 İstanbul depremi de önemli bir dönüm noktası.
Büyük deprem, depremlerin yalnızca “kaçınılmaz bir felaket” olarak görülmemesi gerektiğini gösteriyor. Ölçmek, kayıt altına almak ve anlamaya çalışmak gerekiyor.
İşte bilimsel kurumların toplumsal tarafı burada ortaya çıkıyor.
Bir deprem kaydı sadece bilim insanının defterinde duran bir çizgi değildir.
O çizgi;
bir annenin çocuğunu koruma biçimini,
bir mühendisin bina tasarımını,
bir devletin afet hazırlığını,
bir şehrin geleceğini etkileyebilir.
Bu yüzden rasathane tarihini yalnızca “bilim tarihi” olarak okumak bana eksik geliyor.
Bu aynı zamanda toplumun belirsizlikle baş etme tarihidir.
Peki 1933'te Gerçekte Ne Kapatıldı?
İşte sorunun en çok karıştırılan kısmı burası.
1933 yılında Türkiye'de önemli bir üniversite reformu gerçekleşiyor.
İstanbul Dârülfünunu kaldırılıyor ve yerine İstanbul Üniversitesi kuruluyor. 31 Mayıs 1933 tarihli 2252 sayılı kanunla Dârülfünun ve bağlı kuruluşlarının eski kadro ve teşkilatlarıyla kaldırılması kararlaştırılıyor; yeni üniversite 1 Ağustos'tan itibaren kurulmaya başlanıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi+1