Defne
New member
Proje Yaparken İlk Ne Yapılır? Asıl Başlangıç Fikri Yazmak Değil, Doğru Soruyu Sormaktır
Bir projeye başlarken çoğumuzun aklına hemen yapılacak işler geliyor: konu seçmek, görev dağılımı yapmak, takvim oluşturmak, araştırmaya başlamak… Fakat sosyal boyutu olan bir projede biraz durup başka bir soru sormak gerektiğini düşünüyorum: “Bu projeyi neden yapıyoruz ve bu projeden kimler gerçekten fayda görecek?”
Çünkü proje yalnızca bir plan, görev listesi veya teslim tarihinden ibaret değil. Projeyi hazırlayan insanların toplumsal konumları, ekonomik imkânları, cinsiyetleri, etnik veya ırksal kimlikleri, eğitim geçmişleri ve sahip oldukları sosyal çevre, projenin nasıl şekilleneceğini etkileyebiliyor. Bazen farkında bile olmadan bazı insanların sesini daha fazla duyuyor, bazı insanların ihtiyaçlarını ise ikinci plana atıyoruz.
Bu nedenle bana göre bir projede yapılması gereken ilk iş, problemi ve hedefi doğru biçimde tanımlamaktır. Ancak bunu yaparken “problemi” kimin gözünden tanımladığımızı da sorgulamak gerekir.
1. İlk Adım: Projenin Gerçek Problemini Tanımlamak
Bir proje “ne yapacağız?” sorusuyla değil, mümkün olduğunca “hangi sorunu çözmeye çalışıyoruz?” sorusuyla başlamalıdır.
Örneğin bir okulda öğrencilerin teknolojiye erişimini artırmak için proje hazırladığımızı düşünelim. İlk bakışta çözüm basit görünebilir: Her öğrenciye bilgisayar sağlamak.
Ancak biraz daha yakından bakıldığında farklı sorunlar ortaya çıkabilir. Bazı öğrencilerin evinde internet olmayabilir. Bazılarının bilgisayarı paylaşması gerekebilir. Bazı öğrenciler teknolojiyi kullanma konusunda daha önce eğitim almış olabilirken bazıları hiç almamış olabilir. Ekonomik sınıf, aile yapısı ve yaşanılan bölge burada doğrudan veya dolaylı biçimde etkili olabilir.
Dolayısıyla proje başlangıcında yalnızca “öğrencilerin bilgisayara ihtiyacı var” demek yeterli değildir. Hangi öğrencilerin, hangi koşullarda, neden ve ne tür bir desteğe ihtiyaç duyduğunu anlamak gerekir.
Bu yaklaşım, sosyal araştırmalarda kullanılan eşitsizlik perspektifleriyle de örtüşür. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın eşitsizlik üzerine çalışmalarında ekonomik kaynakların yanı sıra eğitim, sağlık, toplumsal katılım ve fırsatlara erişimdeki farklılıkların insanların yaşamlarını etkilediği vurgulanmaktadır.
2. “Hedef Kitle” Gerçekten Tek Bir Kitle mi?
Projelerde sık kullanılan “hedef kitle” ifadesi bazen insanları gereğinden fazla homojen düşünmemize yol açıyor.
“Gençler”, “kadınlar”, “erkekler”, “işçiler”, “öğrenciler” veya “göçmenler” gibi kategoriler önemli olabilir ancak bu grupların içinde çok farklı deneyimler bulunur.
Örneğin kadınların toplumsal yaşamda karşılaştığı engeller üzerine bir proje hazırlarken bütün kadınların aynı deneyime sahip olduğunu varsaymak doğru olmaz. Gelir düzeyi yüksek bir kadınla düşük gelirli bir kadının iş yaşamındaki olanakları aynı olmayabilir. Kırsal bölgede yaşayan bir kadınla büyükşehirde yaşayan bir kadının karşılaştığı sorunlar farklılaşabilir. Engelli bir kadının deneyimleri de başka kadınların deneyimlerinden ayrılabilir.
Bu nedenle kadınların sosyal yapıların etkilerini empatik biçimde anlamaya çalışmak, onları tek bir deneyime indirgememek anlamına gelir.
Benzer şekilde erkekleri yalnızca “sorunun kaynağı” olarak görmek de sağlıklı bir yaklaşım değildir. Erkeklerin de sınıf, yaş, etnik köken, eğitim, ekonomik durum ve aile yapısı bakımından farklı deneyimleri vardır. Bazı erkekler toplumsal normlardan avantaj elde ederken aynı normların baskısını da yaşayabilir.
Örneğin “erkek güçlü olmalıdır”, “duygularını göstermemelidir” veya “ailenin ekonomik sorumluluğunu üstlenmelidir” şeklindeki beklentiler erkekler üzerinde de ciddi baskılar oluşturabilir.
Burada önemli olan kadınları ve erkekleri birbirinin karşıtı olarak konumlandırmak değil, toplumsal rollerin farklı insanları nasıl etkilediğini anlamaktır.
3. Toplumsal Cinsiyet Projenin Sonuçlarını Nasıl Etkileyebilir?
Toplumsal cinsiyet yalnızca kadın ve erkek arasındaki farklılıklardan ibaret değildir. Toplumun kadınlık ve erkeklik hakkında oluşturduğu beklentiler, insanların eğitimden çalışma hayatına, aile ilişkilerinden liderlik rollerine kadar pek çok alandaki davranışlarını etkileyebilir.
Örneğin bir proje toplantısında konuşan kişinin erkek olması nedeniyle söylediklerinin daha fazla dikkate alınması veya kadın bir ekip üyesinin aynı öneriyi yaptıktan sonra yeterince ciddiye alınmaması, açıkça ifade edilmese bile bir toplumsal normun yansıması olabilir.
Bu noktada dikkat çekici araştırmalardan biri, kadınların bilimsel ve akademik ortamlarda maruz kalabildiği önyargılarla ilgilidir. 2012 yılında Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlanan Moss-Racusin ve arkadaşlarının çalışmasında, bilim alanındaki akademik bir pozisyon için başvuran adaylara ilişkin değerlendirmelerde aynı niteliklere sahip erkek adayın kadın adaya göre daha yetkin ve işe alınabilir görülme eğilimi gözlemlenmiştir.
Bu tür bulgular, proje ekiplerinde “liyakat varsa zaten herkes eşit biçimde değerlendirilir” varsayımının her zaman yeterli olmadığını gösteriyor.
Bu nedenle proje başlangıcında görev dağılımı yapılırken şu soruyu sormak değerli olabilir:
Kimin uzmanlığı gerçekten dikkate alınıyor, kimin uzmanlığı varsayılan olarak küçümseniyor?
4. Sınıf Faktörü: Herkesin Projeye Ayırabileceği İmkân Aynı Değil
Projelerde gözden kaçan önemli konulardan biri de sınıfsal eşitsizliklerdir.
Bir ekip çalışmasında herkesin bilgisayarı, hızlı interneti, sessiz çalışma ortamı, ulaşım imkânı veya boş zamanı olduğunu varsaymak oldukça kolaydır. Oysa bunlar herkes için eşit değildir.
Örneğin ekonomik olarak daha avantajlı bir öğrencinin proje için ücretli bir programa erişmesi, özel ders alması veya kütüphanede uzun saatler çalışması mümkün olabilir. Maddi açıdan daha dezavantajlı bir öğrencinin ise okuldan sonra çalışması, kardeşlerine bakması veya ev içi sorumlulukları üstlenmesi gerekebilir.
Sonuç olarak aynı proje grubundaki iki kişinin “eşit zamanı” olduğu varsayımı gerçekte eşit olmayabilir.
Pierre Bourdieu'nun kültürel sermaye kavramı burada açıklayıcı bir çerçeve sunuyor. İnsanların yalnızca ekonomik kaynakları değil, eğitim yoluyla edindikleri bilgi, dil kullanımı, kültürel alışkanlıkları ve sosyal bağlantıları da fırsatlarını etkileyebilir.
Bu yüzden proje başlangıcında yalnızca “kim ne kadar çalışacak?” diye sormak yerine “herkesin projeye katılmasını kolaylaştırmak için hangi koşulları sağlamamız gerekiyor?” sorusu da sorulmalıdır.
5. Irk, Etnik Köken ve Temsil Meselesi
Irk ve etnik kökenle ilişkili eşitsizlikler de proje tasarımında dikkate alınması gereken sosyal faktörler arasında yer alır.
Özellikle eğitim, sağlık, istihdam veya kamu hizmetleriyle ilgili projelerde verilerin farklı toplumsal gruplar açısından nasıl dağıldığı önemlidir.
Bir projeye başlarken çoğumuzun aklına hemen yapılacak işler geliyor: konu seçmek, görev dağılımı yapmak, takvim oluşturmak, araştırmaya başlamak… Fakat sosyal boyutu olan bir projede biraz durup başka bir soru sormak gerektiğini düşünüyorum: “Bu projeyi neden yapıyoruz ve bu projeden kimler gerçekten fayda görecek?”
Çünkü proje yalnızca bir plan, görev listesi veya teslim tarihinden ibaret değil. Projeyi hazırlayan insanların toplumsal konumları, ekonomik imkânları, cinsiyetleri, etnik veya ırksal kimlikleri, eğitim geçmişleri ve sahip oldukları sosyal çevre, projenin nasıl şekilleneceğini etkileyebiliyor. Bazen farkında bile olmadan bazı insanların sesini daha fazla duyuyor, bazı insanların ihtiyaçlarını ise ikinci plana atıyoruz.
Bu nedenle bana göre bir projede yapılması gereken ilk iş, problemi ve hedefi doğru biçimde tanımlamaktır. Ancak bunu yaparken “problemi” kimin gözünden tanımladığımızı da sorgulamak gerekir.
1. İlk Adım: Projenin Gerçek Problemini Tanımlamak
Bir proje “ne yapacağız?” sorusuyla değil, mümkün olduğunca “hangi sorunu çözmeye çalışıyoruz?” sorusuyla başlamalıdır.
Örneğin bir okulda öğrencilerin teknolojiye erişimini artırmak için proje hazırladığımızı düşünelim. İlk bakışta çözüm basit görünebilir: Her öğrenciye bilgisayar sağlamak.
Ancak biraz daha yakından bakıldığında farklı sorunlar ortaya çıkabilir. Bazı öğrencilerin evinde internet olmayabilir. Bazılarının bilgisayarı paylaşması gerekebilir. Bazı öğrenciler teknolojiyi kullanma konusunda daha önce eğitim almış olabilirken bazıları hiç almamış olabilir. Ekonomik sınıf, aile yapısı ve yaşanılan bölge burada doğrudan veya dolaylı biçimde etkili olabilir.
Dolayısıyla proje başlangıcında yalnızca “öğrencilerin bilgisayara ihtiyacı var” demek yeterli değildir. Hangi öğrencilerin, hangi koşullarda, neden ve ne tür bir desteğe ihtiyaç duyduğunu anlamak gerekir.
Bu yaklaşım, sosyal araştırmalarda kullanılan eşitsizlik perspektifleriyle de örtüşür. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın eşitsizlik üzerine çalışmalarında ekonomik kaynakların yanı sıra eğitim, sağlık, toplumsal katılım ve fırsatlara erişimdeki farklılıkların insanların yaşamlarını etkilediği vurgulanmaktadır.
2. “Hedef Kitle” Gerçekten Tek Bir Kitle mi?
Projelerde sık kullanılan “hedef kitle” ifadesi bazen insanları gereğinden fazla homojen düşünmemize yol açıyor.
“Gençler”, “kadınlar”, “erkekler”, “işçiler”, “öğrenciler” veya “göçmenler” gibi kategoriler önemli olabilir ancak bu grupların içinde çok farklı deneyimler bulunur.
Örneğin kadınların toplumsal yaşamda karşılaştığı engeller üzerine bir proje hazırlarken bütün kadınların aynı deneyime sahip olduğunu varsaymak doğru olmaz. Gelir düzeyi yüksek bir kadınla düşük gelirli bir kadının iş yaşamındaki olanakları aynı olmayabilir. Kırsal bölgede yaşayan bir kadınla büyükşehirde yaşayan bir kadının karşılaştığı sorunlar farklılaşabilir. Engelli bir kadının deneyimleri de başka kadınların deneyimlerinden ayrılabilir.
Bu nedenle kadınların sosyal yapıların etkilerini empatik biçimde anlamaya çalışmak, onları tek bir deneyime indirgememek anlamına gelir.
Benzer şekilde erkekleri yalnızca “sorunun kaynağı” olarak görmek de sağlıklı bir yaklaşım değildir. Erkeklerin de sınıf, yaş, etnik köken, eğitim, ekonomik durum ve aile yapısı bakımından farklı deneyimleri vardır. Bazı erkekler toplumsal normlardan avantaj elde ederken aynı normların baskısını da yaşayabilir.
Örneğin “erkek güçlü olmalıdır”, “duygularını göstermemelidir” veya “ailenin ekonomik sorumluluğunu üstlenmelidir” şeklindeki beklentiler erkekler üzerinde de ciddi baskılar oluşturabilir.
Burada önemli olan kadınları ve erkekleri birbirinin karşıtı olarak konumlandırmak değil, toplumsal rollerin farklı insanları nasıl etkilediğini anlamaktır.
3. Toplumsal Cinsiyet Projenin Sonuçlarını Nasıl Etkileyebilir?
Toplumsal cinsiyet yalnızca kadın ve erkek arasındaki farklılıklardan ibaret değildir. Toplumun kadınlık ve erkeklik hakkında oluşturduğu beklentiler, insanların eğitimden çalışma hayatına, aile ilişkilerinden liderlik rollerine kadar pek çok alandaki davranışlarını etkileyebilir.
Örneğin bir proje toplantısında konuşan kişinin erkek olması nedeniyle söylediklerinin daha fazla dikkate alınması veya kadın bir ekip üyesinin aynı öneriyi yaptıktan sonra yeterince ciddiye alınmaması, açıkça ifade edilmese bile bir toplumsal normun yansıması olabilir.
Bu noktada dikkat çekici araştırmalardan biri, kadınların bilimsel ve akademik ortamlarda maruz kalabildiği önyargılarla ilgilidir. 2012 yılında Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlanan Moss-Racusin ve arkadaşlarının çalışmasında, bilim alanındaki akademik bir pozisyon için başvuran adaylara ilişkin değerlendirmelerde aynı niteliklere sahip erkek adayın kadın adaya göre daha yetkin ve işe alınabilir görülme eğilimi gözlemlenmiştir.
Bu tür bulgular, proje ekiplerinde “liyakat varsa zaten herkes eşit biçimde değerlendirilir” varsayımının her zaman yeterli olmadığını gösteriyor.
Bu nedenle proje başlangıcında görev dağılımı yapılırken şu soruyu sormak değerli olabilir:
Kimin uzmanlığı gerçekten dikkate alınıyor, kimin uzmanlığı varsayılan olarak küçümseniyor?
4. Sınıf Faktörü: Herkesin Projeye Ayırabileceği İmkân Aynı Değil
Projelerde gözden kaçan önemli konulardan biri de sınıfsal eşitsizliklerdir.
Bir ekip çalışmasında herkesin bilgisayarı, hızlı interneti, sessiz çalışma ortamı, ulaşım imkânı veya boş zamanı olduğunu varsaymak oldukça kolaydır. Oysa bunlar herkes için eşit değildir.
Örneğin ekonomik olarak daha avantajlı bir öğrencinin proje için ücretli bir programa erişmesi, özel ders alması veya kütüphanede uzun saatler çalışması mümkün olabilir. Maddi açıdan daha dezavantajlı bir öğrencinin ise okuldan sonra çalışması, kardeşlerine bakması veya ev içi sorumlulukları üstlenmesi gerekebilir.
Sonuç olarak aynı proje grubundaki iki kişinin “eşit zamanı” olduğu varsayımı gerçekte eşit olmayabilir.
Pierre Bourdieu'nun kültürel sermaye kavramı burada açıklayıcı bir çerçeve sunuyor. İnsanların yalnızca ekonomik kaynakları değil, eğitim yoluyla edindikleri bilgi, dil kullanımı, kültürel alışkanlıkları ve sosyal bağlantıları da fırsatlarını etkileyebilir.
Bu yüzden proje başlangıcında yalnızca “kim ne kadar çalışacak?” diye sormak yerine “herkesin projeye katılmasını kolaylaştırmak için hangi koşulları sağlamamız gerekiyor?” sorusu da sorulmalıdır.
5. Irk, Etnik Köken ve Temsil Meselesi
Irk ve etnik kökenle ilişkili eşitsizlikler de proje tasarımında dikkate alınması gereken sosyal faktörler arasında yer alır.
Özellikle eğitim, sağlık, istihdam veya kamu hizmetleriyle ilgili projelerde verilerin farklı toplumsal gruplar açısından nasıl dağıldığı önemlidir.