Kaan
New member
9. POSTULATLARIN GÜNLÜK HAYATTAKİ EĞLENCELİ TARAFI
Konuyu biraz daha hafifletelim. Çünkü postulatlar yalnızca bilim insanlarının laboratuvarında veya filozofların kitaplarında yaşamıyor.
Mesela evdeki meşhur tartışmayı düşünün:
“Çöpü çıkarır mısın?”
“Birazdan çıkaracağım.”
“Birazdan ne zaman?”
İşte burada iki tarafın zaman anlayışı arasında küçük bir felsefi kriz yaşanıyor olabilir!
Bir kişinin “birazdan” ifadesine yüklediği anlam beş dakika, diğerinin yüklediği anlam ise akşam yemeğinden sonrası olabilir. İkisi de aynı kelimeyi kullanır ama aynı kabulden hareket etmez.
Sorunun çözümü, zaman kavramının ontolojik temellerini araştırmak değil, “En geç saat kaçta çıkaracaksın?” diye sormaktır.
Benzer bir durum mesajlaşmalarda da yaşanır.
Birisi mesajınıza iki saat cevap vermediğinde “Beni önemsemiyor” diye düşünebilirsiniz. Oysa telefonunun şarjı bitmiş, toplantıda kalmış veya sadece dinleniyor olabilir.
Burada zihninizin başlangıç kabulü, geciken cevabın ilgisizlik anlamına geldiğidir. Bu kabulün her durumda doğru olmadığını fark etmek, gereksiz kırgınlıkların önüne geçebilir.
Tabii bunun tersi de geçerlidir. Sürekli iletişim kurmayan, sözlerini yerine getirmeyen ve karşısındaki kişiyi önemsemeyen birinin davranışlarını da sonsuza kadar mazur görmek gerekmez.
Önemli olan, tek bir olaydan kesin sonuç çıkarmamak ve tekrar eden davranışları da görmezden gelmemektir.
Başka bir örnek: İnternette bir ürünün beş yıldız aldığını gördünüz ve hemen satın aldınız. Zihninizin başlangıç kabulü şu olabilir: “Yüksek puan, yüksek kalite demektir.”
Fakat yorumların gerçekliğini, yorum sayısını, ürünün ihtiyaçlarınıza uygunluğunu ve olumsuz değerlendirmelerin nedenlerini incelemeden karar vermek sizi yanıltabilir.
Kısacası hayatın pek çok alanında, farkında olmadan küçük düşünce kuralları oluşturuyoruz. Bunlar bazen işimizi kolaylaştırıyor, bazen de bizi yanlış sonuca götürüyor.
Bir dahaki sefere “Bu kesin böyledir” dediğinizde kendinize küçük bir iyilik yapın: Bir dakika durun ve bu kesinliğin nereden geldiğini sorun.
Belki haklısınızdır. Belki de zihniniz, kanıt beklemeden karar vermiştir.
10. POSTULATLAR HER ZAMAN DOĞRU OLMALI MIDIR?
Bu sorunun cevabı, postulatı hangi anlamda kullandığımıza bağlıdır.
Matematiksel bir sistemde postulatlar, o sistemin sonuçlarının türetilmesinde başlangıç kabulleri olarak kullanılır. Bu kabuller seçildiğinde, bunlardan elde edilen sonuçların mantıksal olarak tutarlı olup olmadığı önem kazanır. Farklı postulat kümeleri farklı sistemler ortaya çıkarabilir.
Fakat gündelik hayatta kullandığımız kabuller için aynı yaklaşım yeterli değildir.
“İnsanlar hata yapabilir” düşüncesini kabul etmek, ilişkilerde daha anlayışlı olmamıza yardımcı olabilir. Ancak “İnsanlar her zaman hata yapar, dolayısıyla kimsenin sözüne güvenilmez” sonucuna ulaşmak, başlangıç düşüncesini aşırı genelleştirmek olur.
Benzer şekilde, “Çalışmak başarı şansını artırabilir” demekle “Çok çalışan herkes kesinlikle başarılı olur” demek arasında önemli bir fark vardır.
İlk ifade, pek çok koşula bağlı bir ilişkiyi dile getirir. İkinci ifade ise istisnaları yok sayan kesin bir yargıdır.
Gerçek hayatta ekonomik koşullar, sağlık, fırsatlara erişim, çevresel etkenler ve şans gibi pek çok değişken sonuçları etkileyebilir.
Dolayısıyla gündelik kabullerimizi değerlendirirken yalnızca mantıksal tutarlılığı değil, gerçek dünyadaki kanıtları ve koşulları da dikkate almalıyız.
Bir düşüncenin bize güven vermesi, onun doğru olduğunun kanıtı değildir. Aynı şekilde bir düşüncenin ilk bakışta tuhaf görünmesi de onun yanlış olduğunu göstermez.
Önemli olan, hangi düşünceyi hangi gerekçeyle benimsediğimizi anlayabilmektir.
11. POSTULAT KONUSUNDA EN SIK YAPILAN KARIŞIKLIKLAR
Postulat kavramını daha iyi anlamak için birkaç yaygın karışıklığı da açıklığa kavuşturalım.
Birinci karışıklık: Postulat, kanıtlanmış kesin gerçek demektir.
Hayır. Postulat, belirli bir sistemde başlangıç kabulü olarak kullanılan önermedir. Bir sistemde postulat olarak kabul edilmesi, onun bütün bağlamlarda kanıtlanmış evrensel gerçek olduğu anlamına gelmez.
İkinci karışıklık: Postulat ile teorem aynı şeydir.
Hayır. Teorem, belirli başlangıç kabulleri ve mantıksal kurallar kullanılarak kanıtlanan önermedir. Postulat ise bu kanıtlamalarda başlangıç noktası olarak kullanılabilir.
Üçüncü karışıklık: Bütün postulatlar değişmezdir.
Bu da doğru değildir. Bir sistemin içinde postulatlar sabit tutulabilir; ancak başka bir sistem oluşturulurken farklı başlangıç kabulleri seçilebilir. Matematikteki Öklid dışı geometriler bunun önemli örneklerindendir.
Dördüncü karışıklık: Postulat yalnızca matematikte kullanılır.
Hayır. Kavram felsefe ve mantık gibi alanlarda da kullanılır. Ancak her disiplinde aynı teknik anlamla kullanılmayabilir. Bu nedenle kavramı değerlendirirken bağlama dikkat etmek gerekir.
Beşinci karışıklık: Bir düşünceyi temel kabul olarak seçtiysek onu sorgulamamalıyız.
Bu yaklaşım özellikle günlük hayatta sorun yaratabilir. Bir kabulün belirli bir düşünce sisteminde başlangıç noktası olması, farklı sistemlerin kurulmasını veya o kabulün neden seçildiğinin tartışılmasını engellemez.
Kısacası postulat, düşünmeyi durduran bir duvar olmak zorunda değildir. Doğru kullanıldığında düşüncenin nereden başladığını gösteren bir işaret levhasıdır.
12. SONUÇ: BELKİ DE EN ÖNEMLİ SORU, NEDEN BÖYLE DÜŞÜNDÜĞÜMÜZDÜR
Postulat kavramı ilk bakışta matematiğe ve felsefeye ait teknik bir terim gibi görünebilir. Ancak temelinde oldukça anlaşılır bir fikir bulunur: Bir düşünce sisteminin ilerleyebilmesi için bazı başlangıç kabullerine ihtiyaç vardır.
Matematikte bu kabullerden hareketle teoremler kanıtlanır. Felsefede bilginin ve düşüncenin temelleri tartışılır. Bilimsel modellerde belirli koşullar altında açıklamalar geliştirilir. Günlük hayatta ise çeşitli varsayımlar kararlarımızı, beklentilerimizi ve insanlarla kurduğumuz ilişkileri etkiler.
Fakat bütün bu alanları birbirine karıştırmamak gerekir. Matematiksel bir postulat ile gündelik bir önyargı aynı şey değildir. Aralarındaki ortak nokta, düşünmenin hangi kabuller üzerinden ilerlediği sorusudur.
Bence bu konunun en değerli tarafı da burada yatıyor.
İnsan bazen yıllarca aynı düşünceyi savunabilir. Bir fikri ailesinden öğrenmiş, çevresinden benimsemiş veya yaşadığı bir olay nedeniyle geliştirmiş olabilir. Zamanla bu düşünceyi sorgulamadan doğru kabul etmeye başlayabilir.
Oysa insanın kendine sorabileceği en güçlü sorulardan biri şudur:
“Ben bu sonuca hangi başlangıç kabulünden hareket ederek ulaştım?”
Bu soruyu sormak, her düşüncemizden şüphe etmemiz gerektiği anlamına gelmez. Aksine, hangi düşüncelerimize neden güvendiğimizi daha iyi anlamamıza yardımcı olur.
Belki de akıllıca yaşamak, her konuda kesin cevaplara sahip olmak değildir. Bazen başlangıç noktalarımızı tanımak, gerektiğinde onları yeniden değerlendirmek ve farklı düşünen insanlarla konuşurken hangi kabullerde ayrıldığımızı fark etmek yeterince büyük bir adımdır.
Forum ahalisi, sözü size bırakıyorum:
Sizce insan hayatında en çok hangi kabul sorgulanmadan doğru kabul ediliyor?
“Çalışan mutlaka karşılığını alır” düşüncesi mi, “İnsan değişmez” yargısı mı, yoksa “Benim başıma geldiyse herkesin başına gelebilir” yaklaşımı mı?
Daha da önemlisi, hayatınızda bir zamanlar kesin doğru sandığınız ama sonradan yanlış olduğunu fark ettiğiniz bir düşünce oldu mu?
Belki de bu forumda paylaşacağınız bir deneyim, başka birinin yıllardır sorgulamadığı bir kabulü yeniden düşünmesini sağlar. Sonuçta bazen bir tartışmanın en güzel çıktısı, kimin haklı olduğunun belirlenmesi değil, herkesin konuşmaya başladığından biraz daha farklı düşünerek ayrılmasıdır.
Ve unutmayın: Hayatın bütün sorularını çözmek zorunda değiliz. Ama en azından zihnimizin kullandığı kuralların nereden geldiğini merak edebiliriz. Matematikçiler buna temel kabul der, filozoflar bilgi üzerine tartışır, biz ise bazen bir fincan kahvenin başında hayatı sorgularız.
Yeter ki kahve soğumadan önce tartışmanın ilk postulatını belirleyelim!
Konuyu biraz daha hafifletelim. Çünkü postulatlar yalnızca bilim insanlarının laboratuvarında veya filozofların kitaplarında yaşamıyor.
Mesela evdeki meşhur tartışmayı düşünün:
“Çöpü çıkarır mısın?”
“Birazdan çıkaracağım.”
“Birazdan ne zaman?”
İşte burada iki tarafın zaman anlayışı arasında küçük bir felsefi kriz yaşanıyor olabilir!
Bir kişinin “birazdan” ifadesine yüklediği anlam beş dakika, diğerinin yüklediği anlam ise akşam yemeğinden sonrası olabilir. İkisi de aynı kelimeyi kullanır ama aynı kabulden hareket etmez.
Sorunun çözümü, zaman kavramının ontolojik temellerini araştırmak değil, “En geç saat kaçta çıkaracaksın?” diye sormaktır.
Benzer bir durum mesajlaşmalarda da yaşanır.
Birisi mesajınıza iki saat cevap vermediğinde “Beni önemsemiyor” diye düşünebilirsiniz. Oysa telefonunun şarjı bitmiş, toplantıda kalmış veya sadece dinleniyor olabilir.
Burada zihninizin başlangıç kabulü, geciken cevabın ilgisizlik anlamına geldiğidir. Bu kabulün her durumda doğru olmadığını fark etmek, gereksiz kırgınlıkların önüne geçebilir.
Tabii bunun tersi de geçerlidir. Sürekli iletişim kurmayan, sözlerini yerine getirmeyen ve karşısındaki kişiyi önemsemeyen birinin davranışlarını da sonsuza kadar mazur görmek gerekmez.
Önemli olan, tek bir olaydan kesin sonuç çıkarmamak ve tekrar eden davranışları da görmezden gelmemektir.
Başka bir örnek: İnternette bir ürünün beş yıldız aldığını gördünüz ve hemen satın aldınız. Zihninizin başlangıç kabulü şu olabilir: “Yüksek puan, yüksek kalite demektir.”
Fakat yorumların gerçekliğini, yorum sayısını, ürünün ihtiyaçlarınıza uygunluğunu ve olumsuz değerlendirmelerin nedenlerini incelemeden karar vermek sizi yanıltabilir.
Kısacası hayatın pek çok alanında, farkında olmadan küçük düşünce kuralları oluşturuyoruz. Bunlar bazen işimizi kolaylaştırıyor, bazen de bizi yanlış sonuca götürüyor.
Bir dahaki sefere “Bu kesin böyledir” dediğinizde kendinize küçük bir iyilik yapın: Bir dakika durun ve bu kesinliğin nereden geldiğini sorun.
Belki haklısınızdır. Belki de zihniniz, kanıt beklemeden karar vermiştir.
10. POSTULATLAR HER ZAMAN DOĞRU OLMALI MIDIR?
Bu sorunun cevabı, postulatı hangi anlamda kullandığımıza bağlıdır.
Matematiksel bir sistemde postulatlar, o sistemin sonuçlarının türetilmesinde başlangıç kabulleri olarak kullanılır. Bu kabuller seçildiğinde, bunlardan elde edilen sonuçların mantıksal olarak tutarlı olup olmadığı önem kazanır. Farklı postulat kümeleri farklı sistemler ortaya çıkarabilir.
Fakat gündelik hayatta kullandığımız kabuller için aynı yaklaşım yeterli değildir.
“İnsanlar hata yapabilir” düşüncesini kabul etmek, ilişkilerde daha anlayışlı olmamıza yardımcı olabilir. Ancak “İnsanlar her zaman hata yapar, dolayısıyla kimsenin sözüne güvenilmez” sonucuna ulaşmak, başlangıç düşüncesini aşırı genelleştirmek olur.
Benzer şekilde, “Çalışmak başarı şansını artırabilir” demekle “Çok çalışan herkes kesinlikle başarılı olur” demek arasında önemli bir fark vardır.
İlk ifade, pek çok koşula bağlı bir ilişkiyi dile getirir. İkinci ifade ise istisnaları yok sayan kesin bir yargıdır.
Gerçek hayatta ekonomik koşullar, sağlık, fırsatlara erişim, çevresel etkenler ve şans gibi pek çok değişken sonuçları etkileyebilir.
Dolayısıyla gündelik kabullerimizi değerlendirirken yalnızca mantıksal tutarlılığı değil, gerçek dünyadaki kanıtları ve koşulları da dikkate almalıyız.
Bir düşüncenin bize güven vermesi, onun doğru olduğunun kanıtı değildir. Aynı şekilde bir düşüncenin ilk bakışta tuhaf görünmesi de onun yanlış olduğunu göstermez.
Önemli olan, hangi düşünceyi hangi gerekçeyle benimsediğimizi anlayabilmektir.
11. POSTULAT KONUSUNDA EN SIK YAPILAN KARIŞIKLIKLAR
Postulat kavramını daha iyi anlamak için birkaç yaygın karışıklığı da açıklığa kavuşturalım.
Birinci karışıklık: Postulat, kanıtlanmış kesin gerçek demektir.
Hayır. Postulat, belirli bir sistemde başlangıç kabulü olarak kullanılan önermedir. Bir sistemde postulat olarak kabul edilmesi, onun bütün bağlamlarda kanıtlanmış evrensel gerçek olduğu anlamına gelmez.
İkinci karışıklık: Postulat ile teorem aynı şeydir.
Hayır. Teorem, belirli başlangıç kabulleri ve mantıksal kurallar kullanılarak kanıtlanan önermedir. Postulat ise bu kanıtlamalarda başlangıç noktası olarak kullanılabilir.
Üçüncü karışıklık: Bütün postulatlar değişmezdir.
Bu da doğru değildir. Bir sistemin içinde postulatlar sabit tutulabilir; ancak başka bir sistem oluşturulurken farklı başlangıç kabulleri seçilebilir. Matematikteki Öklid dışı geometriler bunun önemli örneklerindendir.
Dördüncü karışıklık: Postulat yalnızca matematikte kullanılır.
Hayır. Kavram felsefe ve mantık gibi alanlarda da kullanılır. Ancak her disiplinde aynı teknik anlamla kullanılmayabilir. Bu nedenle kavramı değerlendirirken bağlama dikkat etmek gerekir.
Beşinci karışıklık: Bir düşünceyi temel kabul olarak seçtiysek onu sorgulamamalıyız.
Bu yaklaşım özellikle günlük hayatta sorun yaratabilir. Bir kabulün belirli bir düşünce sisteminde başlangıç noktası olması, farklı sistemlerin kurulmasını veya o kabulün neden seçildiğinin tartışılmasını engellemez.
Kısacası postulat, düşünmeyi durduran bir duvar olmak zorunda değildir. Doğru kullanıldığında düşüncenin nereden başladığını gösteren bir işaret levhasıdır.
12. SONUÇ: BELKİ DE EN ÖNEMLİ SORU, NEDEN BÖYLE DÜŞÜNDÜĞÜMÜZDÜR
Postulat kavramı ilk bakışta matematiğe ve felsefeye ait teknik bir terim gibi görünebilir. Ancak temelinde oldukça anlaşılır bir fikir bulunur: Bir düşünce sisteminin ilerleyebilmesi için bazı başlangıç kabullerine ihtiyaç vardır.
Matematikte bu kabullerden hareketle teoremler kanıtlanır. Felsefede bilginin ve düşüncenin temelleri tartışılır. Bilimsel modellerde belirli koşullar altında açıklamalar geliştirilir. Günlük hayatta ise çeşitli varsayımlar kararlarımızı, beklentilerimizi ve insanlarla kurduğumuz ilişkileri etkiler.
Fakat bütün bu alanları birbirine karıştırmamak gerekir. Matematiksel bir postulat ile gündelik bir önyargı aynı şey değildir. Aralarındaki ortak nokta, düşünmenin hangi kabuller üzerinden ilerlediği sorusudur.
Bence bu konunun en değerli tarafı da burada yatıyor.
İnsan bazen yıllarca aynı düşünceyi savunabilir. Bir fikri ailesinden öğrenmiş, çevresinden benimsemiş veya yaşadığı bir olay nedeniyle geliştirmiş olabilir. Zamanla bu düşünceyi sorgulamadan doğru kabul etmeye başlayabilir.
Oysa insanın kendine sorabileceği en güçlü sorulardan biri şudur:
“Ben bu sonuca hangi başlangıç kabulünden hareket ederek ulaştım?”
Bu soruyu sormak, her düşüncemizden şüphe etmemiz gerektiği anlamına gelmez. Aksine, hangi düşüncelerimize neden güvendiğimizi daha iyi anlamamıza yardımcı olur.
Belki de akıllıca yaşamak, her konuda kesin cevaplara sahip olmak değildir. Bazen başlangıç noktalarımızı tanımak, gerektiğinde onları yeniden değerlendirmek ve farklı düşünen insanlarla konuşurken hangi kabullerde ayrıldığımızı fark etmek yeterince büyük bir adımdır.
Forum ahalisi, sözü size bırakıyorum:
Sizce insan hayatında en çok hangi kabul sorgulanmadan doğru kabul ediliyor?
“Çalışan mutlaka karşılığını alır” düşüncesi mi, “İnsan değişmez” yargısı mı, yoksa “Benim başıma geldiyse herkesin başına gelebilir” yaklaşımı mı?
Daha da önemlisi, hayatınızda bir zamanlar kesin doğru sandığınız ama sonradan yanlış olduğunu fark ettiğiniz bir düşünce oldu mu?
Belki de bu forumda paylaşacağınız bir deneyim, başka birinin yıllardır sorgulamadığı bir kabulü yeniden düşünmesini sağlar. Sonuçta bazen bir tartışmanın en güzel çıktısı, kimin haklı olduğunun belirlenmesi değil, herkesin konuşmaya başladığından biraz daha farklı düşünerek ayrılmasıdır.
Ve unutmayın: Hayatın bütün sorularını çözmek zorunda değiliz. Ama en azından zihnimizin kullandığı kuralların nereden geldiğini merak edebiliriz. Matematikçiler buna temel kabul der, filozoflar bilgi üzerine tartışır, biz ise bazen bir fincan kahvenin başında hayatı sorgularız.
Yeter ki kahve soğumadan önce tartışmanın ilk postulatını belirleyelim!